Από το βιβλίο του F.F. Bruce, “Hard sayings of Jesus”, «Σκληροί λόγοι του Ιησού», κεφ. 23
«Kαι τους έλεγε: Σε σας δόθηκε να γνωρίσετε το μυστήριο της βασιλείας τού Θεού· σ’ εκείνους, όμως, τους έξω τα πάντα γίνονται με παραβολές· για να βλέπουν, βλέποντας, και να μη δουν· και να ακούν, ακούγοντας, και να μη καταλάβουν· μήπως και επιστρέψουν, και τους συγχωρεθούν τα αμαρτήματα.» (Μάρκος 4:11-12)
Τα λόγια αυτά του Ιησού τα βρίσκουμε στο 4ο κεφάλαιο του κατά Μάρκον ευαγγελίου, ανάμεσα στην παραβολή του σπορέα (ή την παραβολή των τεσσάρων εδαφών, όπως προτιμούν να την αποκαλούν κάποιοι) και την εξήγηση αυτής της παραβολής. Η παραβολή, η εξήγηση και τα λόγια αυτά αποδίδονται όλα στον ίδιο τον Ιησού. Αλλά, αν τα λόγια αυτά εννοούν αυτό που φαίνεται να εννοούν, τότε είναι σαν να λέγει ο Ιησούς στους μαθητές Του ότι ο σκοπός που μιλάει με παραβολές είναι να ακούνε αυτοί που δεν τον ακολουθούν και να μην κατανοούν. Είναι όμως δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι αυτό εννοούσε.
Ο Ματθαίος αλλοιώνει το νόημα, χρησιμοποιώντας τον σύνδεσμο «επειδή» αντί του «για να»: «Γι’ αυτό τους μιλάω με παραβολές, επειδή βλέποντας δεν βλέπουν, και ακούοντας δεν ακούν ούτε καταλαβαίνουν… μήπως και κάποτε επιστρέψουν και τους θεραπεύσω» (Ματθ. 13:13,15). Δηλαδή, επειδή το ευρύ κοινό δεν κατανοούσε εύκολα το νόημα της διδασκαλίας του Ιησού, την ενσωμάτωνε σε παραβολές για να την κάνει πιο άμεσα κατανοητή. Η σκληρότητα των λόγων Του μετριάζεται έτσι. Όπως είπε κάποιος: «Η αλήθεια ενσωματωμένη σε μια ιστορία, θα εισέλθει από χαμηλές πόρτες»[1]
Το Κατά Λουκάν 8:10 ακολουθεί την ερμηνεία του Μάρκου, με κάποια σύντμηση.
Ποιο είναι όμως το νόημα της ερμηνείας του Μάρκου; Μια εισήγηση είναι ότι η παραβολή ήταν εξ ολοκλήρου απόδοση του Μάρκου. Η παραβολή, λέγεται, ειπώθηκε από τον Ιησού, η εξήγηση διαμορφώθηκε στην αρχέγονη Εκκλησία, αλλά τα σκληρά λόγια είναι συμβολή του Μάρκου: εκφράζει την άποψή του (ή την άποψη της σχολής σκέψης στην οποία ανήκε) σχετικά με τον σκοπό των παραβολών του Ιησού. Αλλά αποκλείεται η παραβολή να αντιπροσωπεύει πράγματι κάτι που είπε ο ίδιος ο Ιησούς;
Είναι σαφές ότι τα λόγια αυτά είναι προσαρμογή μιας περικοπής από το βιβλίο του προφήτη Ησαΐα 6:9-10. Όταν έλαβε την κλήση για την προφητική διακονία του κατά το γνωστό όραμα που είδε στον ναό, «το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας», η φωνή του Κυρίου τού είπε: «Πήγαινε, και να πεις σ’ αυτό τoν λαό: Mε την ακοή θα ακούσετε, και δεν θα εννοήσετε· και βλέποντας θα δείτε, και δεν θα καταλάβετε· η καρδιά αυτoύ τoύ λαoύ πάχυνε, και τα αυτιά τoυς έγιναν βαριά, και έκλεισαν τα μάτια τoυς, για να μη βλέπoυν με τα μάτια τoυς, και ακoύν με τα αυτιά τoυς, και καταλάβoυν με την καρδιά τoυς, και επιστρέψoυν και θεραπευτoύν».
Θα έπρεπε αυτή η εντολή να σημαίνει ότι ο Κύριος διέταξε τον Ησαΐα να πάει και να πει στον λαό να μην δώσει σημασία σε αυτά που τον άκουσαν να λέει; Ήταν άραγε το καθορισμένο καθήκον του να τους εμποδίσει να ακούσουν και να κατανοήσουν το μήνυμά του και έτσι να είναι αδύνατο για αυτούς να μετανοήσουν και να ξεφύγουν από την καταστροφή; Όχι, βέβαια. Αν δίνεται αυτή η εντύπωση, οφείλεται απλώς στην εβραϊκή τάση να εκφράζεται μια συνέπεια σαν να ήταν ο σκοπός. Ο Ησαΐας προσφέρεται εθελοντικά να γίνει ο αγγελιοφόρος του Θεού στον λαό του και τον εμπιστεύτηκε ο Θεός, αλλά στην ουσία του λέει: «Πήγαινε και δώσε το μήνυμά μου, αλλά μην περιμένεις να του δώσουν καμία προσοχή. Το αποτέλεσμα του κηρύγματός σου θα είναι η επίμονη άρνησή τους να δεχτούν αυτά που λες, σε σημείο που θα έχουν καταστήσει τους εαυτούς τους ανίκανους να το δεχτούν». Τελικά, αυτό ακριβώς θα βιώσει ο Ησαΐας για τα επόμενα σαράντα χρόνια.
Η εμπειρία του Ησαΐα επαναλήφθηκε στη διακονία του Ιησού. Παρά τον ενθουσιασμό με τον οποίο υποδέχτηκαν τη διακονία Του στην αρχική της φάση, αργότερα λυπήθηκε για την απιστία, την οποία συνάντησε στα ίδια μέρη όπου είχαν γίνει τα περισσότερα από τα θαύματα Του. Θα μπορούσε κάλλιστα να είχε εφαρμόσει τα λόγια του Ησαΐα 6:9-10 στο αποτέλεσμα και όχι, φυσικά, στον σκοπό της δικής Του διακονίας. Χωρίς αμφιβολία, αυτή η περικοπή είχε γίνει μια από τις πιο συνήθεις «μαρτυρίες» της Παλαιάς Διαθήκης στην αρχέγονη Εκκλησία σχετικά με το θέμα της ιουδαϊκής αντίστασης στο Ευαγγέλιο. Εκτός από την αναφορά της περικοπής αυτής και στα τρία συνοπτικά Ευαγγέλια στο πλαίσιο της παραβολής του σπορέα, παρατίθεται και στο κατά Ιωάννην 12:40 στο τέλος της διακονίας του Ιησού στην Ιερουσαλήμ, στις Πράξεις 28:26-27 στη συνάντηση του Παύλου με τους Εβραίους ηγέτες στη Ρώμη, ενώ υπάρχει και μια νύξη στην προς Ρωμαίους 11:8. Η συχνή αναφορά της με αυτή την έννοια θα μπορούσε κάλλιστα να οφείλεται στην εφαρμογή της και από τον Ιησού στη δική Του εμπειρία. «Όπως στην αρχική της θέση στο Βιβλίο του Ησαΐα, έτσι και εδώ, εκλαμβάνεται ως ένας συναρπαστικός, υπερβολικός, ανατολίτικος τρόπος να πούμε: «Αλίμονο! πολλοί θα είναι αμετάπειστοι.»[2]
Στο τέλος της σχετικής περικοπής από τον Ησαΐα, το ρήμα που χρησιμοποιείται είναι «να θεραπευτούν». Έτσι είναι στο εβραϊκό κείμενο, όπως και στην ελληνική μετάφραση των Εβδομήκοντα. Αλλά στην αντίστοιχη θέση στο Μάρκ. 4:12 το ρήμα είναι «να συγχωρεθούν». Αυτό θα μπορούσε να θεωρηθεί ως μια ελεύθερη παράφραση από τον ευαγγελιστή, αν και δεν αποκλείεται στο Αραμαϊκό Ταργκούμ (Αραμαϊκή Μετάφραση της Εβραϊκής Γραφής), να υπάρχει το ρήμα «να συγχωρεθούν». Το γραπτό Ταργκούμ για τους Προφήτες χρονολογείται, βέβαια, πολύ μεταγενέστερα από την εποχή του Μάρκου, αλλά παράλληλα με το γραπτό Ταργκούμ υπήρχε και η προφορική παράδοση: η Αραμαϊκή εκδοχή της διδασκαλίας των Εβραίων δόθηκε αρχικά στη συναγωγή προφορικά, από στόμα σε στόμα. Ίσως, λοιπόν, το «να συγχωρεθούν» δεν οφείλεται στον Μάρκο αλλά στον Ιησού: μιλώντας στην Αραμαϊκή, αναφέρθηκε στην Αραμαϊκή διατύπωση της εν λόγω περικοπής από τον Ησαΐα.
Ο T. W. Manson με βάση τα δεδομένα αυτά, έκανε μια περαιτέρω πρόταση[3]: Αν ο Ιησούς είχε κατά νουν την αραμαϊκή εκδοχή του κειμένου, τότε θα πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι στην Αραμαϊκή η ίδια μορφή μιας λέξης μπορεί να χρησιμοποιείται και για το «για να» και για το «για εκείνους», ενώ η έκφραση για το «μήπως» μπορεί επίσης να σημαίνει «ίσως». Η σημασία των λόγων του Ιησού θα ήταν τότε: «Για όσους είναι έξω, για εκείνους, δηλαδή που βλέπουν, αλλά δεν κατανοούν, που ακούν αλλά δεν αντιλαμβάνονται, όλα παρουσιάζονται με παραβολές, ίσως καταλάβουν κάποτε και επιστρέψουν και συγχωρεθούν».
Αυτό σίγουρα αφαιρεί το μεγαλύτερο μέρος της σκληρότητας από τη ρήση, κάνοντάς την να σημαίνει ότι ο Ιησούς μετέδιδε το «μυστήριο» της Βασιλείας του Θεού στους μαθητές, αλλά μιλούσε με παραβολές σε εκείνους εκτός του κύκλου τους, με την ελπίδα ότι θα κατανοούσαν έτσι τη διδασκαλία Του, ώστε να μετανοήσουν και να λάβουν συγχώρεση. Αλλά, αν αυτό ήταν το νόημα της ρήσης του Ιησού, ο Μάρκος (ή η πηγή των πληροφοριών του) την παράφρασε και την έκανε «δύσκολη».
Αν θυμηθούμε ότι στο γλωσσικό ιδίωμα του Ιησού και των συγχρόνων Του ένα αποτέλεσμα θα μπορούσε να εκφραστεί σαν να ήταν ένας σκοπός, η ρήση παραμένει δύσκολη, αλλά όχι αφόρητα δύσκολη. Είναι επίσης χρήσιμο να συνειδητοποιήσουμε ότι στα Εβραϊκά και τα Αραμαϊκά η λέξη «παραβολή» θα μπορούσε επίσης να σημαίνει και «αίνιγμα».
Ο Ιησούς διακήρυξε τη Βασιλεία του Θεού και κατέστησε σαφείς τις εκτεταμένες συνέπειες της άφιξής της. Αυτό ήταν ένα «μυστήριο» με την έννοια ότι δεν είχε αποκαλυφθεί με αυτή τη μορφή μέχρι τότε. Ο Ιησούς ήταν αυτός που το αποκάλυψε στη διακονία Του. Μεταξύ των ακροατών Του υπήρχαν μερικοί των οποίων ο νους ήταν ανοιχτός στη διδασκαλία Του. Συνέλαβαν το νόημά της και εκτίμησαν τη σημασία των παραβολών Του. Υπήρχαν άλλοι των οποίων ο νους ήταν κλειστός. Ακόμα κι αν στην αρχή νόμιζαν ότι ήταν ο δάσκαλος και ο ηγέτης που περίμεναν, σύντομα άλλαξαν γνώμη. Οι παραβολές Του, φωτεινές για όσους είχαν μάτια να δουν και αυτιά να ακούσουν, ήταν απλώς αινίγματα γι’ αυτούς. Δεν μπορούσαν να συλλάβουν το μήνυμά Του και έτσι δεν μπορούσαν να επωφεληθούν από αυτό. Όσο περισσότερο μιλούσε και ενεργούσε ανάμεσά τους, τόσο λιγότερο δεκτικοί γίνονταν. Και ήταν η πλειοψηφία. Μόνο λίγοι, σχετικά μιλώντας, ασπάστηκαν τα καλά νέα της Βασιλείας, αλλά για χάρη τους άξιζε να γνωστοποιηθούν.
Αν τα πιο πάνω «σκληρά» λόγια του Ιησού, γίνουν κατανοητά με αυτή την έννοια, η σχέση τους με τα συμφραζόμενα, αμέσως μετά την παραβολή του σπορέα, θα πρέπει να είναι σαφής. Ο σπορέας σκόρπισε τον καλό σπόρο, αλλά μόνο το ένα τέταρτο απέδωσε καρπό, λόγω του φτωχού εδάφους στο οποίο έπεσε ο υπόλοιπος σπόρος: στην άκρη του δρόμου, στο πετρώδες έδαφος, στο έδαφος το γεμάτο αγκάθια. Αλλά η σοδειά από το καλό και εύφορο έδαφος σήμαινε ότι ο κόπος της σποράς δεν ήταν καθόλου μάταιος – το αντίθετο μάλιστα. Το κέρδος που προκύπτει από εκείνους «που ακούν τον λόγο και τον δέχονται» υπερτερεί της απώλειας που υφίστανται όσοι ακούνε τον λόγο, αλλά δεν καρποφορεί στην καρδιά τους.
[1] Tennyson, In Memoriam, xxxvi
[2] C.F.D. Moule, The Birth of the New Testament, third edition (London, 1981), p.117.
[3] The Teaching, pp. 75-80